Początki · do 1600

Finansowanie murów i kościołów pierwszymi zapisanymi losowaniami

Zanim loterie należały do państw, należały do miast. Ta strona śledzi losowanie od starożytnego rzucania losów, przez miejskie loterie XV-wiecznej Flandrii i Holandii, aż po genueski zakład, który nadał lotto dziewięćdziesiąt liczb.

  • ok. 400 r. p.n.e.
  • I w. p.n.e.
  • 1445
  • 1500s
  • 1550

Rzucanie losów służyło do rozstrzygania, a nie do zbierania pieniędzy

Najstarsze pisane wzmianki o losowaniu traktują przypadek jako uczciwy sposób rozstrzygania spraw. Księga Liczb opisuje podział ziemi Kanaan między plemiona przez los, a ewangelie wspominają, że żołnierze losowali o szatę podczas ukrzyżowania. W klasycznych Atenach wiele urzędów publicznych obsadzano drogą sortytacji, a miasto używało kamiennego urządzenia z otworami, zwanego kleroterionem, do losowego wybierania ławników spośród obywateli, którzy zgłosili swoje kandydatury. Fragmenty tych urządzeń zachowały się i są wystawiane w Muzeum Starożytnej Agory w Atenach.

Rzym dodał ideę nagrody. Zamożni gospodarze podczas Saturnaliów rozdawali upominki zwane apophoreta, losując żetony, a goście zabierali do domu to, co wskazywał wylosowany żeton. Swetoniusz opisuje, jak August lubił takie gry podczas swoich obiadów, a późniejsze relacje łączą cesarza z publicznym losowaniem, którego dochód przeznaczono na remonty w mieście. Mówi się również, że Neron rozdawał żetony z nagrodami podczas publicznych uroczystości. Były to przejawy hojności. Goście nic nie płacili, a gospodarz nie oczekiwał niczego w zamian poza wdzięcznością.

Często powtarzana we współczesnych książkach opowieść głosi, że w Chinach za czasów dynastii Han grano w grę przypominającą keno, a jej dochód pomógł sfinansować budowę Wielkiego Muru. Żaden współczesny dokument tego nie potwierdza, a historycy traktują tę historię jako późniejszą legendę. Wspominamy o niej, ponieważ czytelnicy o nią pytają, a nie dlatego, że zapisy ją potwierdzają.

Miasta flamandzkie i holenderskie zamieniają losowanie w narzędzie finansów publicznych

W XV wieku miasta Niderlandów mierzyły się z dobrze znanym problemem. Mury, bramy i grodze wymagały stałych napraw, a nowe podatki mogły wywołać niepokoje. Publiczna loteria oferowała inną drogę. Zamiast przymusu miasto zapraszało do wpłat, a kto kupił los, miał małą szansę na nagrodę wyższą niż stawka.

Najwcześniejszy datowany przykład, na który powołuje się większość historyków, pochodzi z L'Écluse, dziś Sluis, portu w pobliżu granicy belgijskiej. Zapis miejski z 9 maja 1445 roku opisuje loterię zorganizowaną na sfinansowanie murów miejskich i fortyfikacji. Rachunki miejskie z Gandawy, Utrechtu i Brugii zawierają podobne wzmianki z tego samego stulecia, a niektóre wspominają o wsparciu dla ubogich obok prac budowlanych. Zapisy rzadko mówią, kto kupował losy, lecz szeroki zakres nagród sugeruje, że w grze uczestniczyli zarówno kupcy, jak i zwykli mieszczanie.

Szczegóły różniły się w zależności od miejsca, ale pojawia się wspólny schemat. Kupujący wpisywali swoje imiona lub krótkie motto na kartce, a wszystkie kartki trafiały do jednego pojemnika. Drugi pojemnik zawierał kartki z oznaczoną nagrodą albo puste. Urzędnicy wyciągali po jednej kartce z każdego pojemnika w tym samym momencie, dzięki czemu każde nazwisko zostawało połączone z wynikiem na oczach świadków. Gdy sprzedano tysiące losów, losowanie mogło trwać dni, a publiczne odczytywanie wyników stawało się wydarzeniem obywatelskim samym w sobie.

Samo słowo wskazuje na ten region. Angielskie „lottery” wywodzi się zazwyczaj od niderlandzkiego loterij, zbudowanego na rdzeniu lot, oznaczającym udział lub część przydzieloną przez los. Ten sam rdzeń kryje się za staroangielskim hlot, dlatego do dziś mówimy o czyimś losie w życiu.

Rys. 1 — Odtworzony drewniany bęben losujący, typu używanego później do publicznych losowań. Wyłącznie ilustracja.

Srebro, sukno i remonty kościołów

Wiele wczesnych loterii wypłacało nagrody raczej w towarach niż w monetach. Srebrna zastawa, gobeliny i bele wyrobów z drogich tkanin pojawiają się na listach nagród, a najcenniejsze przedmioty często eksponowano publicznie przed losowaniem, by przyciągnąć kupujących. Miało to sens w miastach, których bogactwo wynikało z handlu suknem. Pozwalało też organizatorom reklamować oszałamiającą główną nagrodę, jednocześnie kontrolując koszty gotówkowe.

Ten sam mechanizm służył celom religijnym i charytatywnym. Loterie w Niderlandach pomagały finansować prace szpitalne i utrzymanie budynków kościelnych, a w XVI wieku praktyka rozprzestrzeniła się na miasta Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Niektórzy kupujący dołączali do swoich zgłoszeń krótkie rymowanki lub motta, a część tych wierszy przetrwała w archiwach holenderskich. Dają one rzadki wgląd w to, na co liczyli zwykli uczestnicy, a były to zazwyczaj skromne rzeczy: posag, spłacony dług, odrobina szczęścia.

Zakład Genui o radę miejską dał lotto dziewięćdziesiąt liczb

We Włoszech rozwinęła się inna forma. W Republice Genui członków rad rządzących wybierano częściowo przez losowanie nazwisk, a obywatele zaczęli stawiać na to, które nazwiska wypadną. Historycy zwykle opisują pulę dziewięćdziesięciu kandydatów, z których losowano pięciu. Gdy wybory odbywały się zbyt rzadko, by zaspokoić popyt na zakłady, organizatorzy zastąpili nazwiska numerami od jednego do dziewięćdziesięciu, a zakłady trwały dalej bez żadnych wyborów.

To przodek włoskiego lotto i wielu gier, w których losuje się pięć liczb spośród dziewięćdziesięciu. Różniło się ono od flamandzkiej loterii miejskiej pod jednym ważnym względem. We Flandrii kupujący nabywał los wobec z góry ustalonej listy nagród. W Genui gracz wybierał liczby, a wypłata zależała od liczby trafień, przez co dochód organizatora był mniej przewidywalny. Rządy, które później przyjęły model genueński, musiały zaakceptować to ryzyko albo ograniczyć wypłaty. Florencja i Wenecja organizowały w tym samym stuleciu losowania towarów, więc do 1550 roku obie formy krążyły po Półwyspie Apenińskim.

Co zawierały już pierwsze losowania

W połowie XVI wieku większość cech nowoczesnej loterii była już obecna: z góry podany cel publiczny, część zatrzymywana przez organizatora, losowanie przed świadkami i lista nagród zaprojektowana tak, by wyglądała hojnie. Brakowało jednak skali. Loterie miast były jednorazowymi wydarzeniami związanymi z jednym projektem, a miasto mogło przez lata nie zorganizować kolejnej.

Następny etap zaczął się, gdy monarchowie zauważyli, że ten sam mechanizm może służyć całemu królestwu. Ta zmiana, od ratusza do skarbca królewskiego, jest tematem naszej strony o loteriach królewskich i państwowych. Czytelnicy zainteresowani tym, jak gra genueńska weszła w życie włoskich miast, mogą przejść do tradycji regionalnych.

Źródła wykorzystane na tej stronie obejmują: C. L'Estrange Ewen, Lotteries and Sweepstakes (1932), John Ashton, A History of English Lotteries (1893), dla tła europejskiego, materiały opublikowane przez Muzeum Starożytnej Agory dotyczące kleroterionu, Swetoniusza, Żywoty cezarów, oraz katalogi archiwów miejskich w Belgii i Holandii.

Ta strona opisuje historię. ZuvaNeonFormul nie sprzedaje biletów i nie zachęca do gry. Loterie są ograniczone do osób dorosłych, a wiek graniczny różni się w zależności od kraju.